Από το Στοίχημα του Πασκάλ και το MarshmallowTest στη δύσκολη τέχνη τού να θυσιάζεις κάτι βέβαιο σήμερα για κάτι καλύτερο , αλλά αβέβαιο , αύριο
Ένα παιδί κάθεται μόνο του σε ένα δωμάτιο, έχοντας μπροστά του ένα marshmallow. Μπορεί να το φάει αμέσως ή να περιμένει και, όταν επιστρέψει ο ερευνητής, να πάρει δύο. Το περίφημο MarshmallowTest των WalterMischel, EbbeEbbesen και AntonetteZeiss (1972) έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πειράματα της ψυχολογίας και πέρασε στη δημόσια συζήτηση ως μια ιστορία για την αυτοπειθαρχία: εκείνος που μπορεί να θυσιάσει μια μικρή ικανοποίηση σήμερα θα ανταμειφθεί περισσότερο αύριο.
Μόνο που η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Μεταγενέστερες έρευνες έδειξαν ότι η συμπεριφορά του παιδιού δεν εξαρτάται μόνο από την ικανότητά του να αντισταθεί στον πειρασμό. Οι Kidd, Palmeri και Aslin (2013) έδειξαν ότι επηρεάζεται σημαντικά από το κατά πόσο το περιβάλλον εμφανίζεται αξιόπιστο: αν το παιδί έχει λόγο να πιστεύει ότι ο ενήλικος θα τηρήσει την υπόσχεσή του, έχει περισσότερο λόγο να περιμένει. Αν όχι, το να φάει αυτό που βρίσκεται ήδη μπροστά του μπορεί να είναι μια απολύτως λογική απόφαση. Αργότερα, οι Watts, Duncan και Quan (2018) έδειξαν επίσης ότι η δημοφιλής σύνδεση του τεστ με τη μελλοντική επιτυχία αποδυναμώνεται σημαντικά όταν ληφθούν υπόψη οικογενειακοί, κοινωνικοοικονομικοί και γνωστικοί παράγοντες.
Κάπου εδώ το πείραμα παύει να αφορά μόνο την αυτοπειθαρχία και αρχίζει να μοιάζει εντυπωσιακά με ένα οικονομικό πρόβλημα. Γιατί η αναβολή της ικανοποίησης δεν αποτελεί από μόνη της αρετή. Είναι μια απόφαση με κόστος, χρόνο, προσδοκώμενη ανταμοιβή και αβεβαιότητα. Με άλλα λόγια, είναι μια μικρή επένδυση.
Τρεις αιώνες νωρίτερα, ο BlaisePascal είχε προσεγγίσει ένα πολύ διαφορετικό ερώτημα με μια συγγενή λογική. Στο περίφημο Στοίχημα του Πασκάλ, δεν επιχείρησε να αποδείξει μαθηματικά ότι υπάρχει Θεός. Υποστήριξε ότι ο άνθρωπος είναι ούτως ή άλλως αναγκασμένος να «στοιχηματίσει»: είτε θα ζήσει σαν να υπάρχει Θεός είτε σαν να μην υπάρχει, χωρίς να μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα ποια εκδοχή είναι αληθινή. Αν όμως η πίστη αποδειχθεί σωστή, το δυνητικό όφελος —κατά τον Πασκάλ, η αιώνια σωτηρία— είναι απεριόριστο, ενώ αν αποδειχθεί λανθασμένη, η απώλεια είναι πεπερασμένη. Επομένως, ακόμη και χωρίς βεβαιότητα και ακόμη κι αν αποδώσουμε μικρή πιθανότητα στην ύπαρξη του Θεού, η τεράστια δυνητική ωφέλεια κάνει την πίστη, στη λογική του στοιχήματος, την ορθολογικότερη επιλογή.
Η θεολογική ορθότητα του επιχειρήματος έχει συζητηθεί επί αιώνες και δεν μας απασχολεί εδώ. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι η ιδέα που κρύβεται από πίσω: ο άνθρωπος πρέπει συχνά να αποφασίσει πριν μάθει τι πραγματικά θα συμβεί. Δεν μπορεί να περιμένει να εξαφανιστεί η αβεβαιότητα, γιατί ακόμη και η αναμονή είναι απόφαση. Πρέπει επομένως να εξετάσει πιθανότητες, κόστος και δυνητική ωφέλεια και να επιλέξει.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει καθημερινά και στις επιχειρήσεις.
Μια επένδυση σε νέο εξοπλισμό, τεχνολογία, ανθρώπους, έρευνα, ένα καινούργιο προϊόν ή μια νέα αγορά απαιτεί πόρους σήμερα για ένα αποτέλεσμα που θα εμφανιστεί —αν εμφανιστεί— αργότερα. Το κόστος είναι πραγματικό και άμεσο. Το όφελος είναι μελλοντικό και αβέβαιο. Και το πρόβλημα γίνεται ακόμη δυσκολότερο επειδή τα δύο δεν τα αποτιμούμε με τον ίδιο τρόπο.
Στην οικονομική θεωρία αυτό μας οδηγεί στη διαχρονική επιλογή: στο πώς συγκρίνουμε κόστη και οφέλη που εμφανίζονται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Ένα ευρώ σήμερα δεν έχει την ίδια αξία με ένα ευρώ μετά από πέντε χρόνια. Υπάρχει ο χρόνος, ο κίνδυνος και το κόστος ευκαιρίας. Υπάρχει όμως και κάτι λιγότερο ορθολογικό: η ιδιαίτερη αδυναμία μας στο «τώρα».
Η συμπεριφορική οικονομική την αποτυπώνει, μεταξύ άλλων, μέσα από το hyperbolicdiscounting, την υπερβολική προεξόφληση του μέλλοντος. Αν κάποιος κληθεί να επιλέξει μεταξύ 100 ευρώ σήμερα και 120 ευρώ σε έναν χρόνο, μπορεί να προτιμήσει τα 100. Αν όμως η επιλογή γίνει μεταξύ 100 ευρώ σε πέντε χρόνια και 120 ευρώ σε έξι, είναι πιθανότερο να περιμένει. Η χρονική διαφορά παραμένει ακριβώς η ίδια — ένας χρόνος. Εκείνο που εξαφανίστηκε από τη δεύτερη επιλογή είναι η δύναμη του «σήμερα».
Στις επιχειρήσεις το σήμερα έχει ισχυρή φωνή. Μπορεί όλοι να συμφωνούν ότι χρειάζονται επενδύσεις, νέες δεξιότητες, τεχνολογία, καινοτομία ή αλλαγή επιχειρηματικού μοντέλου. Όσο όμως αυτά συζητούνται σε μια αίθουσα συσκέψεων, αποτελούν στρατηγική. Όταν έρθει η στιγμή να δαπανηθούν πραγματικά τα χρήματα, να εγκαταλειφθεί μια κερδοφόρα δραστηριότητα ή να αφιερωθούν άνθρωποι και χρόνος σε κάτι που δεν αποδίδει ακόμη, μετατρέπονται σε κόστος. Το σημερινό κέρδος είναι ορατό. Η αυριανή ανταγωνιστικότητα όχι.
Γι’ αυτό ίσως οι επιχειρήσεις , δεν επενδύουν λιγότερο από το αναγκαίο,επειδή δεν αντιλαμβάνονται τι έρχεται. Μερικές φορές επενδύουν λιγότερο ή καθόλου, επειδή το παρόν φωνάζει δυνατότερα από το μέλλον.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν το υπάρχον μοντέλο συνεχίζει να παράγει χρήματα. Γιατί να εγκαταλείψεις κάτι που δουλεύει; Γιατί να θυσιάσεις μέρος της σημερινής κερδοφορίας για να χρηματοδοτήσεις κάτι που μπορεί να αποτύχει;
Ο JamesMarch (1991) περιέγραψε αυτή την ένταση μέσα από τη διάκριση μεταξύ exploitation και exploration. Από τη μία βρίσκεται η καλύτερη αξιοποίηση όσων ήδη γνωρίζει και κάνει καλά μια επιχείρηση (exploitation). Από την άλλη, ο πειραματισμός, η αναζήτηση νέας γνώσης, η καινοτομία και η δημιουργία των δυνατοτήτων που ίσως χρειαστούν στο μέλλον (exploration). Το πρώτο έχει συνήθως πιο άμεσες και προβλέψιμες αποδόσεις. Το δεύτερο απαιτεί κόστος σήμερα, ενώ η ανταμοιβή του είναι μακρινή και αβέβαιη.
Εδώ βρίσκεται και η παγίδα του «εύκολου χρήματος». Όσο μια δραστηριότητα συνεχίζει να παράγει κέρδος(;), η εγκατάλειψη ή ο περιορισμός της μοιάζει παράλογος. Μπορεί όμως να απορροφά πόρους από εκεί που θα δημιουργηθεί η επόμενη πηγή αξίας. Μια επιχείρηση μπορεί έτσι να γίνει ολοένα καλύτερη σε αυτό που έκανε χθες, την ίδια στιγμή που ο κόσμος γύρω της αλλάζει. Μπορεί, με άλλα λόγια, να γίνει εξαιρετικά αποτελεσματική σε κάτι που σταδιακά παύει να έχει αξία.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η σωστή απάντηση είναι πάντοτε να περιμένουμε το δεύτερο marshmallow. Η αγορά μπορεί να μην αναπτυχθεί, η νέα τεχνολογία να αποτύχει, η επένδυση να αποδειχθεί λανθασμένη ή οι ανταγωνιστές να αλλάξουν το παιχνίδι. Και εδώ εμφανίζεται μια ακόμη σημαντική διάσταση: η επιχείρηση δεν αποφασίζει σε κενό. Οι υπόλοιποι παίκτες παίρνουν ταυτόχρονα τις δικές τους αποφάσεις, επενδύουν, περιμένουν, αντιγράφουν, καινοτομούν ή εγκαταλείπουν την αγορά. Το αύριο που προσπαθούμε να προβλέψουμε μεταβάλλεται και από τις ίδιες τις επιλογές των άλλων.
Γι’ αυτό η στρατηγική δεν μπορεί να είναι μια τυφλή θυσία του παρόντος στον βωμό ενός υποθετικά καλύτερου μέλλοντος. Μια υγιής επιχείρηση χρειάζεται και τα δύο: να εκμεταλλεύεται αποτελεσματικά αυτό που σήμερα δημιουργεί αξία και ταυτόχρονα να χρηματοδοτεί την εξερεύνηση αυτού που μπορεί να τη δημιουργεί αύριο. Να δοκιμάζει πριν δεσμευτεί, να μετρά πριν επεκταθεί και να επενδύει χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την ίδια τη δυνατότητά της να συνεχίσει να επενδύει.
Το πραγματικό δίλημμα λοιπόν δεν είναι «ένα σήμερα ή δύο αύριο». Για να απαντήσουμε χρειάζεται να γνωρίζουμε πόσο θα περιμένουμε, πόσο αξιόπιστη είναι η υπόσχεση, πόσο πιθανό είναι να έρθει η δεύτερη ανταμοιβή, τι θυσιάζουμε μέχρι τότε και τι άλλο θα μπορούσαμε να κάνουμε με αυτό που έχουμε ήδη στα χέρια μας.
Στις επιχειρήσεις, βέβαια, κανείς δεν μας έχει υποσχεθεί ότι αν περιμένουμε αρκετά θα εμφανιστεί το δεύτερο marshmallow. Το μέλλον δεν ανταμείβει αυτομάτως ούτε την υπομονή ούτε το ρίσκο. Ανταμείβει , όταν οι εκτιμήσεις μας αποδειχθούν σωστές ,την ικανότητα να ξεχωρίζουμε ποια αξία πρέπει να προστατεύσουμε σήμερα και ποια είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε για να δημιουργήσουμε περισσότερη αύριο.
* Το παραπάνω κείμενο εκφράζει προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις του συντάκτη. Για την σύνταξη και διόρθωση του παρόντος, έγινε χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης.
*Ο Βασίλης Βογιατζής MSc , είναι Λογιστής – Φοροτεχνικός Α’ Τάξης , ιδρυτής της Λογιστικής εταιρείας VoyiatzisGroup , με έδρα την Κω