Αδελφέ μου Γιλμάζ,
Θέλω να σου γράψω ένα γράμμα, από εκείνα που δεν γράφουμε πια συχνά.
Σε βλέπω κάθε καλοκαίρι να κατεβαίνεις στην Κω με το πλοίο από την Αλικαρνασσό — σαράντα λεπτά μόνο — με μια λίστα στο κεφάλι σου. Ασκληπιείο, πλατάνι, κάστρο, τρεις παραλίες, ένα ηλιοβασίλεμα, καμιά εικοσαριά φωτογραφίες και φαγητό στον Σερίφ, στον Αράπ, στον Αλί! Θέλεις να τα προλάβεις όλα. Και το πρόβλημα βρίσκεται ακριβώς εκεί, Γιλμάζ: όχι στο πρόγραμμά σου, αλλά στη λέξη «προλάβω».
Ξέρω δύο ειδών ανθρώπους όταν ταξιδεύουν. Ο ένας τρέχει να τα δει όλα, τσεκάρει τον τόπο σαν κουτάκι σε λίστα, τον καταναλώνει πριν προλάβει να τον γνωρίσει. Ο άλλος κάθεται σε μια πέτρα και αγναντεύει τα βάθη της θάλασσας, όχι για να μάθει τι υπάρχει εκεί κάτω, αλλά για να μάθει τι υπάρχει μέσα του. Ο δεύτερος γυρίζει σπίτι με λιγότερες φωτογραφίες και περισσότερο εαυτό. Θέλω να σου προτείνω να γίνεις ο δεύτερος, έστω για λίγες μέρες.
Τα βάθη της θάλασσας
Έχω μια πρόταση πιο ριζοσπαστική από όσες θα βρεις σε ταξιδιωτικό οδηγό. Υιοθέτησε μια παραλία. Όχι με την έννοια της ιδιοκτησίας, φτάνει πια με τις παλιομοδίτικες ιδέες που έχουμε όλοι, να νομίζουμε πως κατακτούμε κάτι επειδή πατήσαμε το πόδι μας πάνω του. Λέγοντας υιοθεσία εννοώ κάτι διαφορετικό, εννοώ τη φροντίδα της χλωρίδας και της πανίδας, τη φροντίδα για την αποκομιδή των σκουπιδιών, την ευθύνη για τον τόπο. Διάλεξε μία παραλία, μία και μόνο, και δώσε της τον χρόνο σου, όχι τον χρόνο που σου περισσεύει. Πήγαινε το πρωί, πήγαινε το απόγευμα, μείνε αρκετά ώστε να δεις πώς αλλάζει το χρώμα του νερού μέσα στην ίδια μέρα. Ένας τόπος που τον επισκέπτεσαι μία φορά είναι εικόνα. Ένας τόπος που τον υιοθετείς γίνεται σχέση.
Πέτρα πάνω σε πέτρα
Κρατώ στο μυαλό μου την εικόνα ενός σοφού που ζει σε μια καλύβα πάνω σε ένα βουνό. Δεν κατακτά το βουνό. Το φροντίζει, ποτίζει τα λίγα δεντράκια του, μαζεύει τις πέτρες, και το βουνό του δίνει πίσω σκιά, νερό, σιωπή. Δεν παίρνει τίποτα που να μην το άξιζε πρώτα με την παρουσία του. Νομίζω πως αυτό θέλω να σου πω για το νησί. Να το αγαπήσεις σαν να το φροντίζεις, όχι σαν να το κατακτάς.
Ίχνη φροντίδας
Θυμάμαι κάτι που διάβασα χρόνια πριν και δεν με άφησε ποτέ έκτοτε. Ο άνθρωπος είναι αχόρταγος σε όλα, θέλει να απολαύσει τα πάντα και βασανίζεται επειδή δεν μπορεί να τα προφτάσει. Ευτυχισμένος είναι εκείνος που μαθαίνει να ευχαριστιέται με τα λίγα, όχι από οικονομία, αλλά επειδή στα λίγα μακριά από τους περισπασμούς υπάρχει πιθανότητα να βρει τον εαυτό του. Δεν το είχαν γράψει για τις διακοπές. Το είχαν γράψει για τη ζωή. Αλλά οι διακοπές είναι η ζωή σε μικρογραφία, τόσο μικρή που φαίνονται καθαρά όλα τα λάθη μας.
Γιλμάζ υπάρχει τρόπος να μιλήσεις στον τόπο χωρίς λέξεις. Όταν χορεύεις, γράφεις στη γη αυτό που θέλει να πει η ψυχή σου. Δεν χρειάζεται μετάφραση, δεν χρειάζεται λεζάντα. Ένας χορός σε μια παραλία του νησιού λέει περισσότερα για το πού βρίσκεσαι από είκοσι φωτογραφίες με ηλιοβασίλεμα. Η Κως και η Αλικαρνασσός μοιράζονται τους ίδιους ήχους περισσότερο απ' όσο θέλει να παραδεχτεί κανείς. Κανείς δεν ζήτησε ποτέ διαβατήριο για να χορέψει.
Θέλω να σου μιλήσω για τη λέξη ελευθερία, γιατί νομίζω πως κρύβει μέσα της κάτι που το ξεχνάμε συχνά. Κάποιοι γλωσσολόγοι υποστηρίζουν πως η ελληνική λέξη έχει ρίζα στο ρήμα έρχομαι, σαν να σημαίνει η έλευση στα δικά σου όρια, το να πηγαίνεις όπου θέλεις χωρίς κανείς άλλος να σου χαράζει τον δρόμο. Είναι η απουσία ορίων! Είναι το να θέτεις εσύ ο ίδιος τα όριά σου, αντί να στα θέτει η αγορά, ο φόβος, ή η συνήθεια. Αυτό σκέφτομαι κάθε καλοκαίρι όταν βλέπω ανθρώπους να τρέχουν πίσω από λίστες. Δεν είναι ελεύθεροι, απλά άλλαξαν αφέντη.
Ξέρεις ποιον σκέφτομαι κάθε φορά που μιλάω για ελευθερία, Γιλμάζ; Τον Ναζίμ Χικμέτ τον αριστοκράτη γιο ενός ανώτερου αξιωματούχου του Σουλτάνου, που αγάπησε όσο τίποτα το φτωχό και ταπεινό λαό και έμεινε ανυπότακτος μέχρι την τελευταία του μέρα. Είναι περίεργο — γεννήθηκε το 1902 στη Θεσσαλονίκη, τότε υπό οθωμανική διοίκηση, κι έτσι η δική του ιστορία ξεκίνησε κι αυτή ανάμεσα σε δύο ακτές, όπως η φιλία μας. Πέρασε πάνω από δέκα χρόνια στις φυλακές της πατρίδας του, έχασε την τουρκική υπηκοότητα, και πέθανε μακριά της, στη Μόσχα, χωρίς να ξαναδεί ποτέ την Κωνσταντινούπολη.
Και όμως τα ποιήματά του δεν γέμισαν πίκρα. Έμαθε να αγαπά τη ζωή πιο βαθιά μέσα στη στέρησή της, να πιστεύει στον άνθρωπο ακριβώς όταν η εξουσία τον απειλούσε, να ονειρεύεται έναν κόσμο όπου οι λαοί μοιράζονται το ψωμί τους αντί να χωρίζονται με σύνορα. Εμείς οι Έλληνες τον αγαπήσαμε τόσο πολύ που τα ποιήματά του μεταφράστηκαν κυρίως από τον Γιάννη Ρίτσο, και μελοποιήθηκαν: ο Θάνος Μικρούτσικος στο άλμπουμ «Πολιτικά Τραγούδια» (1975), κι ο Μάνος Λοΐζος στα «Γράμματα στην αγαπημένη» (1983) — σαν να ήταν δικός μας ποιητής. Ήταν ποιητής της Τουρκίας, όμως και στις δύο ακτές του Αιγαίου οι άνθρωποι βρήκαν κάτι δικό τους μέσα στη φωνή του, χωρίς να χρειαστεί ποτέ μετάφραση για να νιώσουμε τι εννοούσε.
«Η πιο όμορφη θάλασσα είναι αυτή που δεν έχουμε ακόμα ταξιδέψει», έγραψε ο Χικμέτ. Πιστεύω πως ο πιο ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που ξέρει πολλά, αλλά εκείνος που αμφισβητεί, που σκέφτεται μόνος του, που δεν παραδίδεται τυφλά σε καμία εξουσία, σε καμία αγορά, σε καμία έτοιμη ιδέα της εποχής του. Αυτό δεν το λέω για την πολιτική. Το λέω για τις διακοπές σου Γιλμάζ.
Γιατί ο τουρίστας που τρέχει να τα δει όλα δεν αμφισβητεί τίποτα. Ακολουθεί τις επιταγές της αγοράς, τη λίστα με τα must see, τη φωτογραφία που πρέπει να βγάλει επειδή τη βγάζουν όλοι, το ηλιοβασίλεμα που πρέπει να θαυμάσει από τη σωστή γωνία. Δεν ρωτάει γιατί. Δεν ρωτάει τι θέλει ο ίδιος. Ο τόπος περνάει μπροστά του χωρίς να τον αγγίξει ποτέ, σαν νερό που γλιστράει ανάμεσα στα δάχτυλα μιας ανοιχτής παλάμης.
Δεν σου ζητώ να δεις λιγότερα πράγματα. Σου ζητώ να σταθείς, μία φορά μόνο, κάπου χωρίς σκοπό, χωρίς λίστα, χωρίς την ανάγκη να αποδείξεις σε κανέναν πως ήσουν εκεί. Υιοθέτησε μια παραλία. Χόρεψε χωρίς λόγο. Ρώτησε τον εαυτό σου τι θέλεις πραγματικά από αυτό το ταξίδι, πριν αφήσεις την τουριστική βιομηχανία να αποφασίσει για σένα.
Η κορυφή και το κατσίκι
Το νησί θα είναι εδώ και την επόμενη χρονιά, Γιλμάζ. Το ζήτημα είναι αν εσύ θα γυρίσεις στην Τουρκία ίδιος άνθρωπος μ' αυτόν που έφυγε, ή κάτι λίγο περισσότερο.
Ο φίλος σου, Παναγιώτης
Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε, σε τουρκική απόδοση, από το bianet (Bağımsız İletişim Ağı — «Ανεξάρτητο Δίκτυο Επικοινωνίας»), με τίτλο «Kos'tan bir mektup: Kardeşim Yılmaz'a», στις 18 Ιουλίου 2026: https://bianet.org/yazi/kos-tan-bir-mektup-kardesim-yilmaz-a-321618. Το biamag (ακρονύμιο του BİA Magazine) είναι το εβδομαδιαίο, διαδικτυακό πολιτιστικό και ειδησεογραφικό περιοδικό του ανεξάρτητου τουρκικού οργανισμού ενημέρωσης bianet (Bağımsız İletişim Ağı – Ανεξάρτητο Δίκτυο Επικοινωνίας).
Εστιάζει στη δημοσιογραφία προσανατολισμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα. Το biamag καλύπτει θέματα που συχνά απουσιάζουν από τα συστημικά ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης στην Τουρκία: Πολιτισμός, Τέχνες & Λογοτεχνία: Βιβλιοκριτικές, αναλύσεις κινηματογράφου, συνεντεύξεις με συγγραφείς, καλλιτέχνες και ακαδημαϊκούς. Δικαιώματα & Κοινωνικά Κινήματα: Εκτενή ρεπορτάζ για τα δικαιώματα των γυναικών, τη φεμινιστική θεωρία, τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας, καθώς και θέματα αναπηρίας.
Μειονότητες & Ιστορική Μνήμη: Άρθρα γύρω από την κουρδική κουλτούρα/γλώσσα, τις ιστορικές μειονότητες (Έλληνες, Αρμένιους, Ασσύριους) και τη διαχείριση της συλλογικής μνήμης. Περιβάλλον & Εργασία: Οικολογικά ζητήματα, εργατικά δικαιώματα και εναλλακτικές κοινωνικές πρωτοβουλίες.Η κύρια έκδοση είναι στην τουρκική γλώσσα, ενώ άρθρα ή περιλήψεις δημοσιεύονται κατά καιρούς και στα κουρδικά ή αγγλικά.
